----- Reklama -----

Monitor 01/10/1998

Historia lotniska Midway zaczyna sie w 1926 roku kiedy to Wydzial Robot Publicznych Miasta Chicago wydzierzawil 120 akrow ziemi od Wydzialu Oswiaty i przekazal je Wydzialowi Lotnictwa. Pod koniec tegoz roku zaczeto budowe dwoch pasow startowych. W 1928 roku lotnisko zaczelo funkcjonowac i wkrotce zdobylo tytul najruchliwszego lotniska na swiecie. Aby podolac zwiekszajacej sie liczbie pasazerow Miasto Chicago postanowilo wydzierzawic wiecej ziemi i rozbudowac lotnisko. Powierzchnia lotniska zwiekszyla sie do 640 akrow, co stanowi jedna mile kwadratowa. W tymze samym roku Miasto Chicago przeznaczylo $450,000.00 na rozbudowe istniejacych obiektow. Do 1935 roku siedem lini lotniczych zadeklarowalo serwis na lotnisku. Byly to: United, TWA, American, Eastern, Northwest, Chicago & Southern, i Braniff.

Z roku na rok zwiekszala sie ilosc przewozonych pasazerow i liczba lotow oferowanych z lotniska, co w rezultacie spowodowalo koniecznosc budowy dodatkowych dwoch pasow startowych, ktore ukonczono w 1941 roku. W 1942 roku Miasto Chicago podpisalo dlugoterminowa dzierzawe lotniska z liniami lotniczymi, ktore zobowiazaly sie zainwestowac milion dolarow na jego rozbudowe. W 1947 roku przybyly na lotnisko trzy nowe linie lotnicze: Pensylvania Central Airlines, Delta Airlines i Trans Canada Airlines. Do 1949 roku lotnisko bylo nazywane Lotniskiem Miejskim. W 1949 roku Miasto Chicago zmienilo nazwe na Lotnisko Midway. Pod koniec 1958 roku ogolem 19 linii lotniczych oferowalo swoj serwis na Midway.

Szczyt operatywnosci Midway przypada na rok 1959, kiedy to linie lotnicze przewiozly 10 milionow pasazerow. Niestety prawie 30 letnia kariera lotniska zblizala sie powoli do konca. Powodem tego byla rozbudowa lotniska O"Hare jak rowniez wprowadzenie samolotow odrzutowych do lotnictwa cywilnego. Samoloty odrzutowe byly wieksze i wymagaly dluzszych pasow startowych, ktorych Midway nie moglo zaoferowac z powodu limitowanych wymiarow lotniska.

W polowie 1962 roku wiekszosc lini lotniczych przenioslo sie na O"Hare. W zwiazku z tym Lotnisko Midway zostalo tymczasowo zamkniete w celu modernizacji. W drugiej polowie lat 60-tych Miasto Chicago zainwestowalo $13 milionow dolarow w rozbudowe lotniska i zachecenie lini lotniczych do powrotu. Czesciowo okazalo sie to sukcesem, ale niestety w polowie lat 70-tych gwaltowny wzrost cen ropy naftowej spowodowal zwolnienie ekonomii i czesciowy kryzys. W tych latach tylko Delta i Northwest oferowaly swoj skromny serwis z Midway. Nowy rozdzial w historii lotniska zaczyna sie w 1979 roku. W tym roku powstaly nowe linie lotnicze - Midway Airlines, ktore zaczely prezny serwis lotniczy do wielu roznych miast w Stanach Zjednoczonych. Aby zapewnic ciaglosc serwisu lotniczego i dostepnosc lotniska dla linii lotniczych Miasto Chicago odkupilo lotnisko Midway od Wydzialu Oswiaty za 16 milionow dolarow. W 1982 roku lotnisko zaczelo znowu przezywac swoje "tluste" lata. Liczba przewozonych pasazerow zaczela stopniowo wzrastac i w roku 1988 osiagnela okolo 7.5 miliona pasazerow. Niestety na przelomie lat 90-tych Midway Airlines zbankrutowaly i przez trzy lata ruch na lotnisku prawie zamarl. Wykorzystaly to Linie Lotnicze Southwest i w 1993 roku otworzyly serwis z Midway do najwiekszych miast w poludniowo zachodniej czesci USA. W miare uplywu czasu Southwest Airlines otwieraly nowe polaczenia lotnicze i w chwili obecnej sa liczacymi sie potentatem lotniczym w kraju.

Z roku na rok zwiekszal sie przeplyw pasazerow przez lotnisko, ktore powoli zaczelo "pekac w szwach". W zwiazku z tym w 1995 roku wladze Miasta i kierownictwo Southwest Airlines zadecydowaly o przebudowie liczacego sobie 50 lat budynku terminalu. Pojawila sie inicjatywa budowy nowego terminalu i calej infrastruktury obslugi pasazerow. Zaprojektowanie nowych obiektow zlecono grupie konsultantow skladajacych sie z najwiekszych firm inzynieryjnych w miescie. W polowie 1997 roku rozpoczeto pierwsze prace budowlane przy przemieszczaniu sciekow, rur gazowych i wodnych jak rowniez kabli elektrycznych i telefonicznych. Glowny plac budowy bedzie znajdowal sie po wschodniej stronie ulicy Cicero pomiedzy ulica 55 i 62. Wszyscy, ktorzy przejezdzaja w tym rejonie zauwazyli juz obecnosc ciezkiego sprzetu budowlanego, ktory jest skromnym zwiastunem budowy poteznego obiektu. Planuje sie zbudowanie nowego terminalu, garazu na 3,000 samochodow oraz nowoczesnego wielopoziomowego dojazdu do lotniska.

Wszystko to powstanie w ciagu 6 lat nieprzerwanych prac budowlanych i bedzie kosztowac okolo 722 miliony dolarow. Kiedy ustana prace budowlane poludniowo-zachodnia czesc miasta otrzyma nowoczesne lotnisko, ktore bedzie spelnialo wszystkie wymagania nadchodzacego stulecia. Obecnie istniejacy terminal byl zaprojektowany na przepustowosc okolo 1.1 miliona pasazerow rocznie, natomiast w tym roku szacuje sie, ze przez Midway przewinie sie okolo 4.5 miliona pasazerow, co spowoduje znaczny spadek komfortu i serwisu swiadczonego podroznym. Nowy budynek terminalu, ktory bedzie oddany do uzytku w 2003 roku jest projektowany na obsluge okolo 8.5 miliona pasazerow rocznie. Zwiekszy sie ilosc bramek z 28 do 38, co spowoduje plynna przepustowosc pasazerow. Na poczatku przyszlego roku rozpoczna sie prace nad budowa garazu. Bedzie on zlokalizowany po wschodniej stronie ulicy Cicero zaraz obok warsztatow C.T.A. Na nieszczescie roboty te beda wymagaly zamkniecia jednego pasa ruchu na Cicero co spowoduje pewne zaklocenia w ruchu drogowym. W nastepnym etapie konstrukcji przewiduje sie powstanie wielopoziomowego dojazdu do budynku terminalu, ktory umozliwi samochodom przyjezdzajacym z polnocy zrobienie bezkolizyjnego skretu w lewo i plynnego dojazdu do budynku terminalu bez tamowania ruchu na ulicy Cicero. Aby usprawnic komunikacje przewiduje sie rowniez przesuniecie odcinka ulicy Cicero w kierunku wschodnim pomiedzy 58 i 61 ulica. Podobny los spotka takze ulice 59, ktora bedzie przesunieta dwa bloki na poludnie pomiedzy torami kolejowymi i obecna ulica Cicero. Nowy terminal bedzie wzniesiony pomiedzy garazem i ulica Cicero. Terminal bedzie mial trzy pietra. Pierwsze pietro przeznaczone bedzie dla lini lotniczych na sprzedaz biletow i przyjecie bagazy od podroznych, drugie na odbior bagazy i trzecie - najnizsze na sortowanie bagazu. Bagaze beda transportowane do samolotow poprzez podziemny tunel pod ulica Cicero.

Budowa budynku terminalu zacznie sie prawdopodobnie w polowie 1998 roku. Jest to potezna inwestycja, ktora spowoduje czasowe zaklocenie ruchu drogowego w rejonie budowy, ale kiedy wszystkie roboty zostana zakonczone ruch uliczny bedzie poruszal sie o wiele plynniej niz dotychczas. Okoliczni mieszkancy troche sceptycznie odnosza sie do planu rozbudowy lotniska, gdyz twierdza, ze zwiekszy to ilosc samolotow ladujacych, co w konsekwencji spowoduje zwiekszenie juz istniejacego halasu. Nie bedzie to jednak prawda, gdyz w 2000 roku Rzad Federalny wprowadzi nowe przepisy dotyczace redukcji halasu emitowanego przez samoloty, co spowoduje koniecznosc wyeliminowania z uzytku starych glosnikow samolotow i zastapieniu ich nowymi bardziej cichymi. Budowa tak wielkiego obiektu spowoduje ekonomiczny bum w tym rejonie. Przewiduje sie otwarcie kilku tysiecy miejsc pracy na nowym terminalu, co znacznie poprawi status gospodarczy poludniowo zachodniej czesci miasta. Przewidywany jest rowniez znaczny wzrost wartosci nieruchomosci w bliskim rejonie lotniska.

Nowy terminal i rozbudowa infrastruktury lotniska bedzie wspaniala kontynuacja istnienia Midway, ktore kiedys bylo najruchliwszym lotniskiem swiata.

Sterowniki (ang. drivers) sa najczestszym powodem klopotow z naszym komputerem. Od nich to zalezy jak szybko i efektywnie pracuje nasz PC. Uzytkownicy (czyli my) komputerow bardzo czesto zapominaja o tej waznej roli tych malutkich programikow lub tez bardzo czesto nie wiedza o ich istnieniu.

Komputer PC sklada sie z hardware (sprzet) i software (oprogramowanie). Nalezy sobie w tym miejscu uswiadomic iz sa to czynniki nierozlaczne i rownie wazne. Zostawmy tymczasowo hardware i zajmijmy sie druga strona - oprogramowaniem. Najwazniejsza (niezbedna do dzialania kazdego komputera) czescia jest system operacyjny. Jest to program, ktory inicjuje sie zaraz po wlaczeniu komputera. Jego glownym zadaniem jest umozliwienie nam uzytkownikom komunikacji z komputerem i jego wszystkimi urzadzeniami, jak rowniez zarzadzanie wszystkimi programami, ktorych uzywamy. Brzmi to bardzo skomplikowanie, ale sprobuje to wyjasnic na przykladzie. Wyobrazmy sobie bardzo drogi samochod bez kierownicy, wskaznikow, dzwigni biegow, pedalu hamulca i gazu. Czy ktos z Panstwa potrafilby tym "drogim cackiem" kierowac? Analogicznie mozemy ten samochod porownac do hardware (sprzet) w wypadku komputerow, natomiast kierownice, wskazniki, dzwignie biegow… - do systemu operacyjnego - software. No, i wszystko jasne.

Niestety nie ma idealnego systemu operacyjnego, a my uzytkownicy komputerow PC najczesciej jestesmy "skazani" na system operacyjny Windows 95. Oczywiscie tworcy Windows 95 robia wszystko aby ulatwic nam korzystanie z tego systemu, jednakze nie zawsze oznacza to, iz nie zostawiaja nam troche pracy. Tak jak napisalem na poczatku najczestszym klopotem sa sterowniki do urzadzen naszego komputera. Sterownik jest to program, ktory podaje informacje o danym urzadzeniu do systemu operacyjnego. Dzieki temu programowi system operacyjny jest w stanie poprawnie rozpoznac i zarzadzac danym urzadzeniem. Dobrym przykladem jest tu drukarka. Zalozmy, ze wlasnie zaopatrzylismy sie w super nowa drukarke kolorowa. Rozpakowujemy ja z pudelka, instalujemy tusze (toner) podlaczamy kable do komputera i…. No wlasnie: skad komputer (czytaj system operacyjny) ma wiedziec, ze posiadamy takie cacko? Jezeli jest to nowy model drukarki pojawi sie nam przy wlaczeniu Windows 95 komunikat (Plug & Play), ze system znalazl nowe urzadzenie i bedzie instalowal do niego sterowniki. W tym momencie wkladamy dyskietki, ktore producent drukarki wlozyl nam do jej pudelka i zwykle jest po klopocie. Po ponownym uruchomieniu komputera Windows 95 wie, ze ma do dyspozycji te konkretna drukarke. Jest to sytuacja, ktora ma miejsce w 90% przypadku instalacji sterownika drukarki, no coz, pozostaje nam te 10%. Przesledzmy nasze mozliwe klopoty z zainstalowaaniem sterownika drukarki - nie mamy dyskietek instalacyjnych do drukarki. Nalezy wtedy sprobowac skorzystac ze standardowych typow drukarek umieszczonych przez Microsoft wewnatrz systemu Windows 95. Nie jest to jednak najlepsza droga, poniewaz Microsoft nie zawarl sterownikow do najnowszych urzadzen (po prostu ich jeszcze nie bylo wtedy gdy wprowadzane bylo Windows 95 na rynek) lub sa one przestarzale. Zastepczy typ bedzie pracowa,l jednakze nie bedzie wykorzystywal wszystkich mozliwosci naszej drukarki. Najlepsza metoda jest sprowadzenie aktualnego sterownika z sieci internet bezposrednio ze strony producenta. Jezeli nie znamy adresu internetowego producenta najlepiej jest sie udac na strone www.windows95.com (rys. 1). Kliknac dwukrotnie na ikone "32Bit Drivers Update" i ukaze sie nam strona z grupami sterownikow do roznych urzadzen (rys. 2)

Nastepnie klikamy na interesujaca nas grupe (w naszym wypadku "printers" i wybieramy producenta naszego sprzetu po czym hyperlinkiem jestesmy laczeni z jego strona. Tam musimy znalezc model naszego urzadzenia i sprowadzic (download) interesujacy nas sterownik na nasz twardy dysk. Podstawowa zaleta korzystania z tego rozwiazania jest fakt, ze producenci umieszczaja na swoich stronach internetowych najnowsze wersje sterownikow. Czyli nawet jezeli nasza drukarka, karta video czy inne urzadzenie dziala poprawnie warto jest zajrzec na strone producenta urzadzenia, aby sprawdzic czy nie ma nowszego sterownika niz my posiadamy w swoim systemie. Wierzcie mi, dobrze napisany sterownik moze znacznie przyspieszyc prace urzadzenia. Nastepnie po sprowadzeniu sterownika na nasz twardy dysk musimy go zainstalowac. Po pierwsze wszystkie zbiory (pliki) na internecie umieszczane sa w postaci skompresowanej. Mozemy miec do czynienia z dwoma rodzajami kompresji. Pierwszy z nich jest to samootwierajacy sie plik - bedzie on wtedy mial rozszerzenie "exe" (rozszerzenie sa to trzy litery po nazwie pliku i zawsze po kropce). W wypadku takiej metody kompresji najlepiej jest sobie stworzyc nowy katalog na dysku pod nazwa "sterowniki", wewnatrz tego katalogu podkatalog "drukarka" i tam przekopiowac plik przed jego dekompresja. Pliki o rozszerzeniu exe sa samo dekompresujace, tak wiec po dwukrotnym kliknieciu na nazwe pliku rozwinie on nam sie na kilkanascie innych zbiorow. W wypadku drugiej metody kompresji zamiast rozszerzenia "exe" zobaczymy rozszerzenie "zip". Aby taki plik zdekompresowac musimy sie najpierw zaopatrzyc w bezplatny program o nazwie "pkunzip", a najlepiej sprowadzic z internetu bardzo dobry bezplatny program o nazwie "Winzip". Program ten znajduje sie na stronie o adresie: www.winzip.com (download evaluation copy) lub www.download.com. Po dekompresji sterownika przystepujemy do instalacji sterownika w systemie. Na poczatek wezmy sobie drukarke. Jest kilka roznych metod instalacji drukarki; zajmijmy sie droga najprostsza. Naciskamy klawisz START, nastepnie SETTINGS, wybieramy opcje Printers i dwukrotnie klikamy na ikone "Add new Printer", w tym momencie uruchamiany jest program "Wizard", ktory prowadzi nas poprzez proces instalacji. Po dwukrotnym nacisnieciu klawisza NEXT ukazuje sie nam ekran na ktorym znajduja sie po lewej stronie producenci drukarek, po prawej ich rozne modele. (rys. 3) Sa to oczywiscie standardowe sterowniki umieszczone przez Microsoft wewnatrz Windows "95 (dokladniej rzecz biorac na CD z Windows, ktory kazdy powinien otrzymac wraz z komputerem) . Poniewaz my chcemy zainstalowac nowy sterownik, ktory dopiero sprowadzilismy z internetu naciskamy guzik HAVE DISK. Ukazuje nam sie plansza z prosba o podanie miejsca, w ktorym znajduje sie nowy sterownik. Naciskamy klawisz BROWSE i wskazujemy katalog, w ktorym znajduja sie zdekompresowane przez nas wczesniej zbiory. Po kilkakrotnym nacisnieciu klawiszy OK i NEXT nasza drukarka zostaje poprawnie zainstalowana w systemie. Niestety zycie nie jest takie proste, nie wszystkie urzadzenia maja program "Wizard", ktory prowadzi nas za reke podczas instalacji. Bardzo czesto klopoty konfiguracyjne powoduja sterowniki kart graficznych i kart dzwiekowych. W wypadku tych pierwszych bardzo czesto musimy instalowac sterowniki w tak zwanym trybie awaryjnym "Safe Mode". Najwazniejsza rzecza w wypadku kart graficznych jest dokladnie wiedziec jaka karte mamy w systemie - czyli producent i model. Sterownik ten instalujemy poprzez kolejne klikanie myszka na guziki START, SETTINGS, CONTROL PANEL, nastepnie ikone DISPLAY, zakladke SETTINGS. W zaleznosci od wersji Windows 95 klikamy na ADVANCE PROPERTIES lub CHANGE DISPLAY TYPE, nastepnie CHANGE ADAPTER, HAVE DISK, i po nacisnieciu klawisza BROWSE wskazujemy katalog w ktorym znajduje sie zdekompresowany plik sterownika karty graficznej. W wypadku kiedy mamy oryginalna dyskietke lub CD ROM od producenta karty graficznej wskazujemy naped i katalog, w ktorym znajduje sie sterownik. Po kilkakrotnym nacisnieciu klawisza "OK", Windows informuje nas o tym, ze musi ponownie wystartowac komputer aby zmiany przez nas dokonane mogly zadzialac. Jezeli poprawnie zainstalowalismy sterownik bedziemy mogli zmieniac ilosc kolorow i rozdzielczosci. Oczywiscie na tyle na ile nam pozwalaja mozliwosci karty graficznej.

Aby przekonac sie o tym czy wszystkie urzadzenia w naszym komputerze sa poprawnie zainstalowane naciskamy myszka klawisz START, SETTINGS, CONTROL PANEL klikamy na ikone SYSTEM i zakladke DEVICE MANAGER (rys. 4).

Nie wszyscy wiedza, ze amerykanskie prawo zezwala na swobodny dostep do rzadowych dokumentow i danych osobowych na nasz temat.

Sprawa dostepu do rzadowych dokumentow - to czesc tradycji wolnosci slowa i wypowiedzi. Fundamentem tej tradycji jest Pierwsza Poprawka do Konstytucji, przyjeta w 1791 roku. Mowi sie w niej miedzy innymi, ze zadaniem Kongresu nie jest wydawanie praw ugraniczajacych wolnosc wypowiedzi lub prasy. Prawdziwa kopernikanska ewolucje prawna w sprawie nieskrepowanego dostepu do dokumentow rzadowych wprowadzila jednak dopiero ustawa o wolnosci prasy, tzw. Freedom of Information Act z roku 1966.

Wczesniej to na jednostce spoczywal caly ciezar udowodnienia swych racji do uzyskania tego typu informacji. W konsekwencji agencje rzadowe mialy praktycznie calkowita, swobode w decydowaniu o tym, jakie dokumenty zobaczyc moga swiatlo dzienne, a jakie pozostac w archiwach. Przelomowa ustawa wprowadzila pojecie prawa jednostki do zapoznania siç z rzadowymi dokumentami i przerzucila na panstwo obowiazek usprawiedliwienia ewentualnej odmowy. Osiem lat pozniej przeglosowano ustawe o poszanowaniu prywatnosci The Privacy Act, gwarantujaca kazdemu obywatelowi i posiadaczowi "zielonej karty" prawo dostepu do swoich osobowych danych w rejestrach rzadowych. Razem, te kilkakrotnie nowelizowane ustawy rozprawiaja sie z kwestia jawnosci dokumentow rzadowych, poczawszy od ogolnych zarzadzen az po teczki FBI czy nawet odreczne zapiski pracownikow danego departamentu czy agencji federalnej.

Jesli do pewnegu typu rzadowej informacji nie mozemy uzyskac dostepu na mocy Freedom of Information Act, mozna sie odwolac do drugiej z ustaw. Ustawy te daja jednostce prawo do wgladu na miejscu lub otrzymania kopii wiekszosci dokumentow na temat samego siebie - czy to bedzie teczka w FBI czy dochody sprzed dziesieciu lat z rejestru biura ds. Social Security.

Freedom of Information Act

Tylko na mocy tej ustawy mozemy domagac sie dostepu rowniez do takich materialow, ktore nas bezposrednio nie dotycza, jak np. rozmieszczenie skladowisk materialow chemicznych w naszym miescie czy stanie.

Ustawa o wolnosci prasy naklada na administracje obowiazek publikowania w tzw. Rejestrze Federalnym okreslonych dokumentow i informacji. Rejestry, jak i wiele innych rzadowych wydawnictw, dostepne, sa w kazdej niemal bibliotece. Kazda agencja federalna ma tez swoja strone, gdzie mozna uzyskac podstawowe infomacje, a czesto rowniez biuletyn na temat biezacej dzialalnosci. Obywatel, posiadacz "zielonej karty", a nawet obcokrajowiec ma tez prawo do wgladu na miejscu lub otrzymania kopii innych dokumentow, ktorych nie podano do wiadomosci publicznej w tych publikacjach.

Wyjatek stanowia informacje utajnione ze wzgledu na znaczenie dla obronnosci lub polityki zagranicznej, tajemnice handlowe i rozliczenia podatkowe obywateli, ktore moglyby zagrozic dobru toczacego sie sledztwa lub postepowania sadowego.

Instytucja rzadowa nie ma tez obowiazku stworzenia dokumentu na nasze zadanie (np. spisu wszystkich wlascicieli jamnikow), czyli zwracac sie nalezy tylko o takie dokumenty, ktore juz istnieja. Nalezy rowniez jak najprecyzyjniej opisac rodzaj poszukiwanej informacji, by urzednik stracil jak najmniej czasu przy poszukiwaniach.

Jesli nie jestesmy pewni, do jakiej instytucji chcemy sie zwrocic, nalezy siegnac po The United State Government Manual, kompletny rejestr wszystkich agencji, ich opis i adresy. Taki rejestr mozna znalezc praktycznie w kazdej bibliotece.

Wydobywanie informacji odbywa sie najczesciej droga pocztowa. Wystarczy wyslac standardowy list z mozliwie precyzyjnym opisem poszukiwanej informacji. Nalezy tez obowiazkowo odwolac sie do Freedom of Information Act oraz podac nazwisko i adres zwrotny. Przy pisaniu listu nie potrzebujemy korzystac z pomocy prawnika.

Agencja nie ma prawa pozostawic takiej korespondencji bez odpowiedzi. W ciagu dziesieciu dni powinno przyjsc potwierdzenie otrzymania naszej prosby, a po uplywie kolejnych l0 dni kopia dokumentu. Oczywiscie, jesli instytucja jest oblegana przez takich jak my, trzeba bedzie poczekac dluzej.

W liscie mozemy tez zaznaczyc, jaka maksymalna sume mozemy zaplacic za usluge - jesli zajdzie w ogole taka potrzeba. Pierwsze dwie godziny pracy urzednika i pierwsze 100 stron skopiowanego tekstu sa bezplatne.

Dalsze oplaty zaleza od tego, czy potrzebujemy informacji w celach edukacyjnych (dziennikarze itd.) czy dla celow komercyjnych, czy tez dla zwyklej informacji. Najwiecej placa biznesy, najmniej pierwsza kategoria petentow. Tak czy inaczej, sa to na ogol groszowe sumy i mozna sie tez ubiegac o uchylenie oplaty.

Jesli instytucja zdecyduje sie na czesciowe ocenzurowanie lub calkowite utajnienie dokumentu, przysluguje nam prawo do odwolania, a jesli to nie pomoze - wniesienia pozwu sadowego. Nierzadkie sa przypadki werdyktu bioracego strone obywatela, zasadzajacego od rzadu koszty postepowania sadowego, a na najgorliwszego urzednika nakladajacego sankcje dyscyplinarne.

The Privacy Act

Ustawa o poszanowaníu prywatnosci daje obywatelom i posiadaczom "zielonej karty" prawo do dostepu do danych o sobie w rejestrze danych osobowych departamentow i ageneji federalnych. W gre wchodza rejestry dotyczace miedzy innymi naszych dochodow, sluzby wojskowej, przeszlosci kryminalnej, chorob, jakie przeszlismy w przeszlosci itd.

Dzieki niej mozemy np. sprawdzic, ile zarabialismy dziesiec lat temu (w biurze ds. Social Security) i przejrzec nasza teczke w FBI. The Privacy Act upowaznia nas tez do korekty blednych danych na temat naszej osoby.

Instytucja rzadowa ma prawo utajnic zadane przez nas informacje ze wgledu na dobro bezpieczenstwa narodowego czy bedace w toku sledztwo.

Na mocy The Privacy Act nie mozna tez uzyskac dostepu do danych przetrzymywanych przez CIA. W takim przypadku mozna sprobowac powolania sie na Freedom of Information Act i wiekszosc osob powoluje sie w listach na obydwie te ustawy jednoczesnie.

Tak jak i w przypadku FOIA, wiekszosc informacji uzyskuje sie droga listowna. W przeciwienstwie jednak do poprzedniej ustawy, nie ma okreslonego czasu, w ktorym agencja musi odpowiedziec na nasz list. Petenta nie obciaza sie tez za godziny urzednikow, a tylko za skopiowanie dokumentow.

W standardowym líscie - adresowanym do: Federal Bureau of Investigation, F.O.I.P.A. Section, 935 Pennsylwania Ave., Washington, DC 20535-0001, tel. 202-324-5520 - musimy wyraznie powolac sie na ustawe o poszanowaniu prywatnosci, opisac mozliwie precyzyjnie informacje jakiej poszukujemy, podac nazwisko, adres i zalaczyc wlasnoreczny podpis.

Artykul przedrukowano za zgoda Polskiego Poradnika "Sukces" - 255 Park Lane; Douglaston, NY 11363, tel. (718) 224 - 3492

Jednym z glownych powodow gnebiacych kynologie w USA jest niewatpliwie ogromna nadprodukcja szczeniat w tym kraju. Podczas miedzynarodowej wystawy Rottweilerow w Wheaton w Illinois mialem przyjemnosc rozmawiac ze znanym hodowca psow tej rasy w Niemczech. Zapytal mnie on o przyczyne "produkcji" tak ogromnej ilosci szczeniat - Rottweilerow w USA. Nie potrafilem udzielic mu zadowalajacej odpowiedzi. Jego pytanie bylo jednak w pelni uzasadnione. W USA corocznie rejestruje sie ponad 120 tys. szczeniat tej rasy. W tym samym czasie w Niemczech przychodzi ich na swiat zaledwie okolo 4 tysiace. Jesli w zaokragleniu liczba mieszkancow USA jest trzy razy wieksza niz Niemiec, to przy zblizonym popycie, w Stanach Zjednoczonych powinno sie rodzic zaledwie okolo 12 tysiecy szczeniat rocznie! Rasa Rottweilerow jest doskonalym przykladem istniejacej sytuacji, ktora wyglada podobnie w przypadku wiekszosci innych ras. AKC nie ustanawia zadnych przeszkod, ktore ograniczalyby ilosc rodzacych sie psow, wiec nadal rodza sie one w ogromnych, nieuzasadnionych ilosciach. Jedynym znanym mi ograniczeniem prawnym jest przepis wymagajacy pozwolenia na rozmnazanie psow, lecz niestety istnieje on tylko na terenie stanu Kalifornia. W innych stanach jedynym czynnikiem zwalniajacym rozmnazanie psow jest etyka hodowcow. Moim zdaniem zaden hodowca nie powinien podejmowac decyzji o rozmnazaniu, o ile nie posiada depozytow pienieznych na polowe liczby spodziewanych szczeniat. Jestem rowniez przeciwnikiem reklamy sprzedazy szczeniat w czasopismach niekynologicznych, gdyz w wyniku takiego postepowania znaczna czesc psow trafia w rece przypadkowvch wlascicieli. Wreszcie cena szczeniat powinna byc wedlug mnie wysoka, gdyz zmusiloby to nabywce do nieco glebszego zastanowienia sie nad kupnem. Niestety nadprodukcja szczeniat i dzialalnosc "puppy mills" spycha ceny w dol i czesto uczciwy hodowca ma powazne problemy ze znalezieniem domow dla swych szczeniat, mimo ze probuje sprzedawac je po cenach zapewniajacych jedynie zwrot kosztow wlasnych. Po prostu nie sposob konkurowac z cenami masowych producentow. Najwiekszym jednak problemem i zarazem przyczyna pelnych schronisk jest bezmyslnosc osob nabywajacych psy. Spontaniczne kupowanie szczeniecia "na gwiazdke" dla dziecka czesto konczv sie oddaniem niechcianego psa do schroniska zaledwie 2-3 miesiace pozniej. Formy pozbywania sie psow przez ludzi sa niekiedy bardzo okrutne: Malenka suczka-mieszaniec Lou Lou zostala przez swych bylych wlascicieli przywiazana do drzewa w chlodny listopadowy dzien. Wychudzone "do kosci" i smiertelnie wystraszone zwierze ktos odnalazl przechodzac w poblizu. Sympatyczny Ringer nosil przez kilka miesiecy swego zycia ciasna obroze lancuszkowa na szyi. W miare wzrostu obwodu szyi ciasny lancuszek wbijal sie coraz glebiej w skore, tak kiedy w koncu znaleziono go przywiazanego do drzewa, po prostu wrosl w szyje. Usuniecie obrozy wymagalo operacyjnego usuwania kazdego pojedynczego ogniwa lancuszka. Te wszystkie przypadki sa prawdziwe i mialy miejsce w koncu XX wieku w wysoko rozwinietych Stanach Zjednoczonych, choc takie postepowanie ludzi pasowaloby z pewnoscia do epoki Sredniowiecza.

Niekiedy przyczyna nieszczesc w zyciu psa jest zwyczajnie glupota jego wlasciela: Pewien wlasciciel Pudla i Rottweilera wpadl na "genialny" pomysl utworzenia nowej rasy psow. Miala to byc krzyzowka obydwu powyzszych ras, ktora w zalozeniu tworcy miala odziedziczyc wszystkie dodatnie cechy swych rodzicow - sile i odwage Rottweilera oraz urode, pokrywe wlosowa i urok Pudla. Stalo sie jednak odwrotnie. Otrzymane szczenieta sila i uroda absolutnie "nie grzeszyly", a poziom ich odwagi byl taki, ze moglby wprawic w zaklopotanie hodowce najbardziej "pokojowych" ras psow. Naturalnie nikt nie zdecydowal sie na nabycie protoplastow nowej rasy i wszystkie szczenieta "wyladowaly" w schronisku. Pomimo tego niestrudzony "kynolog-tworca" nie zaprzestal swych wysilkow i wkrotce potem urodzil sie nastepny miot niechcianych psow, ktory znow "zasilil" miejscowe schronisko.

Stany Zjednoczone posiadaja liczna siec schronisk rozrzucona po wszystkich stanach. Czesc z nich jest utrzymywana z funduszu lokalnych wladz, czesc z dotacji, jednak ogromna ich wiekszosc przestrzega zasady usypiania zwierzat, ktore z roznych przyczyn nie maja szans na adopcje. Jest to smutny fakt, "zlo konieczne", a zarazem jedyna mozliwa forma utrzymania liczby zwierzat pod kontrola oraz obnizenia kosztow utrzymania tychze schronisk, ktore i tak z reguly przezywaja ciagle klopoty finansowe.

Chcialbym opowiedziec o historii dwoch osob, ktorzy swa wieloletnia dzialalnoscia staraja sie obalac teorie o koniecznosci usypiania zwierzat w schroniskach.

W 1985 roku Pat oraz Rudy Klimo prowadzili tzw. foster home, czyli dom przejsciowy, przechowalnie dla jednego ze schronisk dla zwierzat. Kiedy nadszedl dzien uspienia 60 kotow i 15 psow panstwo Klimo ostro sie temu sprzeciwili i postanowili je ocalic. Przewiezli zwierzeta do swego domu z postanowieniem zalozenia wlasnego, prywatnego schroniska. Wtedy zrodzila sie tez nazwa "Pets in Need", ktora istnieje do dzis. Ten wspanialy, jakze ambitny uczynek dokonany zostal na fali euforii i emocji spowodowanej checia ratowania zwierzat. Wkrotce jedak doszly do glosu realia. Kto posiada kilka psow, ten wie jakie sa koszta. W roku 1985 Klimowie mieli 75 zwierzat do utrzymania, nie posiadali zupelnie srodkow finansowych na ten cel. Sytuacja stala sie beznadziejna. - "Bog stworzyl wszystkie zwierzeta aby zyly, a nie by je usypiac, dlatego ich ratowanie wydawalo sie byc naszym obowiazkiem. Nie krytykujemy dzialalnosci schronisk panstwowych. One musza istniec, a usypianie zwierzat jest konieczne. Jedyne z czym sie nie zgadzamy to godziny pracy tych schronisk, ktore pracuja jak urzedy. George, sam wiesz kto w Ameryce ma czas w tych godzinach. Prakrycznie nikt. Gdyby rozszerzyc czas mozliwej adopcji zwierzat, szczegolnie na weekendy, mysle ze moznaby ocalic ich wieksza liczbe. Kiedy pozostalismy sami z cala ocalona gromadka, byly to bardzo ciezkie chwile, lecz postanowilismy sie nie poddawac " - opowiada Rudy, ktorego stress z tamtych wprawil w stan 3 kolejnych zawalow serca. Aby kontynuowac swa charytatywna dzialalnosc Pat i Rudy zwrocili sie o pomoc do licznych organizacji, biznesow oraz wielu prywatnych osob z okolicy. Mijaly dni, a Klimowie wytrwale telefonowali, przeczesujac stopniowo setki stron ogromnej ksiazki telefonicznej. Wielkie korporacje odmawialy pomocy, tlumaczac sie ... "my pomagamy tylko ludziom. Isnieja inne organizacje pomagajace zwierzetom ". . .

- "Nie rozumieli oni, ze pomagajac zwierzetom pomaga sie ludziom. Moglabym przytoczyc szereg przykladow na potwierdzenie tej reguly. Kilka lat temu przyszla do mnie samotna staruszka, ktora oswiadczyla ze po ponad roku oszczedzania wreszcie odlozyla sume potrzebna do adopcji kota. Normalnie odmowilabym oddania zwierzecia ze wzgledu na bardzo (!) zaawansowany wiek tej osoby, lecz tym razem nie moglam odmowic. Ktos, kto przez ponad rok odkladal pieniadze na zaplacenie skromnej kwoty adopcji z pewnoscia bedzie odpowiedzialnym wlascicielem zwierzecia. Istotnie, odtad zmienilo sie cale zycie starszej pani. Wreszcie znalazla cel, czula sie potrzebna. Przywrocilo ja to do aktywnego zycia. Codziennie wstawala rano, sprzatala starannie pomieszczenie swego czworonoga, by potem czesac go i przygotowywac mu posilki. Wprawdzie kot powrocil do schroniska 4 lata pozniej po smierci staruszki, lecz jestem pewna, ze staruszka nie zylaby nawet tak dlugo bez kota. "- wspomina Pat.

Stopniowo problem Klimow stal sie glosny, trafil na pierwsze strony lokalnych gazet. Pierwsza duza firma, ktora zrozumiala powyzsza prawde byla slawna Quaker Oats Co., ktora zaczela przekazywac produkowane jedzenie dla psow i kotow. Wielu ludzi zaoferowalo swa pomoc pracy dla schroniska Wybudowano wybiegi dla psow, przeksztalcono pomieszczenia wewnatrz domu na potrzeby kotow. Wlaczyly sie lokalne biznesy: duze sieci sklepow Wall Mart, K-Mart, lokalne przedszkole. Pomimo wielu problemow udalo sie przetrwac ten najtrudniejszy okres. Prawdziwy przelom nastapil jednak po przylaczeniu sie do akcji pomocy dla "PETS IN NEED" sieci sklepow z artykulami dla zwierzat, a zwlaszcza Pet"s Mart-u. Majac staly kontakt z milosnikami zwierzat sklepy te organizuja akcje pomocy dla schroniska Klimow.

Kiedy juz wydawalo sie, ze najgorsze minelo pojawily sie nowe klopoty. Prawdopodobnie nie wszyscy urzednicy panstwowi lubia zwierzeta, gdyz nieoczekiwanie wladze powiatu Mc Henry wystapily z zadaniem zamkniecia schroniska. Postawiony zarzut prawny byl zupelnie zabawny: Pat i Rudy oskarzeni zostali o "chwytanie nie udomowionych zwierzat". Pomimo banalnosci zarzutu proces prawny trwal 2 lata i choc zakonczyl sie uniewinnieniem zrujnowal nerwy i budzet Klimow. Radosc z sukcesu prawnego nie trwala jednak dlugo. Sasiedzi z domu obok byli nie mniej bezwzgledni: Tuz po zakonczeniu sie procesu wytoczyli wlasny, w obawie o zmniejszenie sie wartosci ich nieruchomosci. Z duza pomoca zyczliwych prawnikow Klimowie pokonali i te przeszkode, stajac sie wytrwalszymi.

- " W miare uplywu lat nabieralismy doswiadczenia, uczylismy sie i szlo nam nieco lepiej.

Poznawalismy coraz wiecej ludzi, wielu z nich pomagalo nam w czym tylko mogli. Kiedys pewien prawnik zaadoptowal naszego kota, a nastepnie zadeklarowal swa pomoc organizacyjna. Z jego pomoca opracowalismy status prawny naszej organizacji, otrzymalismy licencje stanu Illinois jako "non-profit " (niedochodowa). W ten sposob nasi dobroczyncy moga odliczac swe dotacje od podatkow. Pomoc wielkich "pet stores" jest nieoceniona: przy pomocy Pet"s Mart-u udalo sie nam znalezc domy dla ponad 400 kotow oraz 300 psow "- opisuje Pat.

Kolosalne znaczenie miala i ma do dzis pomoc weterynarzy. Przy takiej liczbie zwierzat rachunki weterynaryjne osiagaja poziom $2,000 do $3,000 miesiecznie.

- "Nigdy nie bylibysmy w stanie dzialac bez pomocy wielu weterynarzy, szczegolnie Dr Rudawskiego, ktory jest weterynarzem naszego schroniska. Weterynarze pomagaja nam rowniez w przygotowaniu zwierzat do adopcji, co miedzy innymi wymaga kastracji kazdego psa przed adopcja". Dotyczy to rowniez suk. Te zabiegi zapobiegaja przypadkowemu rozmnazaniu sie psow i kotow. Jest jeszcze wiele wiecej do zrobienia w kwestii zwalczania problemu niechcianych zwierzat. Przede wszystkim edukacja spoleczenstwa w zakresie umiejetnosci odpowiedzialnego posiadania psow i kotow. Nasze plany rozbijaja sie z reguly o brak funduszy, a tak wiele moznaby zrobic. Naszym marzeniem jest nowoczesne schronisko z obszernymi wybiegami i pomieszczeniami dla zwierzat oraz hotelem dla zwierzat, ktory przynosilby dochod pokrywajacy koszta naszej dzielalnosci. Jednakze koszt takiego przedsiewziecia wynosi ponad $500,000, a my jak dotad zdolalismy zebrac zaledwie $56,000, zatem wydaje sie to byc nierealne. Nie tracimy jednak nadziei " opowiada Pat.

Zdolnosci Pat w kojarzeniu psa i wlasciciela sa nieprawdopodobne. Jak dotychczas zaledwie 2% zwierzat powrocilo do schroniska na skutek nieudanej adopcji. Wbrew powszechnemu przekonaniu, przebywajace w schronisku psy to nie tylko mieszance. Czesto sa to rowniez piekne psy rasowe. Bez wzgledu jednak na rase moga one spokojnie oczekiwac adopcji i jesli nawet niektorym z nich to sie nie uda, to i tak beda mogly zyc otoczone czula opieka Klimow.

Podstawa zycia w Stanach Zjednoczonych i niezbedna koniecznosc w prowadzeniu wszelkich spraw osobistych i rzadowych stanowi numer i karta Social Security. Bez tego dokumentu nie mozna zdobyc pracy, rozliczyc podatkow, zalozyc karty kredytowej i w stanie Illinois nie mozna nawet otrzymac prawa jazdy.

Zadaniem Social Security Administration (SSA) jest obowiazek rejestracji osob i wydania kazdej osobie indywidualnego numeru Social Security. SSA jest rowniez odpowiedzialna za notowanie zarobkow przekazanych przez pracodawcow lub zebranych z rozliczen podatkowych i utrzymanie dokladnego zapisu historii pracy pod osobistym numerem kazdej osoby.

Kazdy mieszkaniec Stanow Zjednoczonych moze zlozyc podanie o numer i karte Social Security. Karta jest wydana na mocy dokumentacji tozsamosci i obywatelstwa. Kazdy musi udowodnic oryginalnymi dokumentami (fotokopie lub tlumaczenia nie zostana uznane) swoja tozsamosc, status pobytowy w USA - obywatelstwo lub legalny pobyt i stwierdzic powod wydania karty. Rodzice skladajacy podania dla maloletnich dzieci musza pokazac dodatkowo wlasna identyfikacje wydana przez wladze na przyklad prawo jazdy, paszport, dowod osobisty, itd. Podanie o duplikat zgubionej karty nosi te same wymagania jak wstepne podanie; za kazdym razem trzeba udowodnic swoja tozsamosc i stan obywatelstwa lub legalnego pobytu w USA.

Wszyscy, ktorzy przeszli jakies zmiany w statusie, zdobyli staly pobyt albo obywatelstwo, powinni sie zwrocic do biura Social Security i zlozyc podanie o nowa karte Social Security. Zlozenie podania i dostarczenie dokumentow o zmianie w statusie przeprowadzi zmiane w wewnetrznych rekordach komputerowych SSA.

Numery Social Security wpadaja do kilku kategorii w zaleznosci od statusu osoby. Ogolnie, karty sa wydawane z uprawnieniem do pracy albo z nadrukiem na karcie, ze osoba posiadajaca te karte nie ma prawa pracowac w Stanach Zjednoczonych. SSA trzyma te oznaczenia w swoich komputerach i pod tym wzgledem, kazdy powinien uzupelnic swoj status zeby uniknac problemow w przyszlosci.

Kazdy pracownik powinien sprawdzic swoje konto Social Security co dwa lata, zeby upewnic sie, ze wszystkie zarobki sa dokladnie wpisane. Forma SSA-7004 jest do nabycia w kazdym biurze Social Security i rowniez przez bezplatny numer telefoniczny 800-772-1213. Wystarczy wypelnic i odeslac te forme w zalaczonej kopercie, zeby otrzymac w ciagu 6 tygodni kompletny wydruk swojego konta Social Security oraz obliczenie spodziewanych wyplat rent emerytalnych, chorobowych lub spadkowych dla wdow i sierot.

Swiadczenia Social Security sa kalkulowane na podstawie zarobkow i danych zapisanych w rekordach Social Security pod osobistym numerem. Z tej racji, kazdy pracownik powinien przestrzegac przepisow Social Security i uzywac tylko swojego wlasnego numeru do pracy i do rozliczenia podatkowego. Osoby, ktore pracowaly kiedys pod czyims numerem albo mialy bledne informacje wydane przez pracodawce np. bledny numer albo nazwisko na formie W-2, powinny sie zwrocic do biura Social Security natychmiast i uporzadkowac swoje dane.

Jezeli pomylka lezy w wewnetrznych rekordach Social Security, np. blad ortograficzny, trzeba sie zglosic do biura z dokumentami udowadniajacymi prawidlowe dane i wniesc podanie o nowa karte Social Security.

Osoby, ktore maja niedokladnie zapisane zarobki musza wniesc procedure o poprawke. Musza dostarczyc dowod pracy i dokumenty wskazujace aktualne zarobki; wymagane jest rozliczenie podatkowe, forma W-2 i dowod zaplacenia podatkow lub zwrotu przeplaconych podatkow. Jezeli ktos pracowal pod falszywym albo blednym numerem Social Security lub pod innym nazwiskiem, musi udowodnic, ze jest osoba, ktora figuruje w obecnych rekordach Social Security i ze pracowal pod innym numerem albo nazwiskiem. Musi dostarczyc forme W-2 i rozliczenie podatkowe, nazwe, adres i numer telefonu pracodawcy u ktorego ta praca byla wykonana, dowod osobisty ze zdjeciem, karte Social Security i jezeli praca byla wykonana pod numerem innej osoby wszelkie dane o tej osobie.

Poprawke prostej pomylki w formie W-2 albo w rozliczeniu z powodu bledow ortograficznych albo przekreconego numeru Social Security mozna przeprowadzic z latwoscia. Potrzebne sa tylko dokumenty z prawidlowa i z bledna informacja na porownanie.

Poprawki powinny byc wprowadzone zawczasu. Z biegiem czasu wazne dokumenty, ktore udowadniaja rzekoma prace moga zginac albo przedsiebiorstwo, w ktorym sie pracowalo moze zostac zamkniete, przeniesione albo moze przejsc zmiany zarzadzania.

Jezeli pomylka powstala ze strony SSA lub innej agencji rzadowej jak Internal Revenue Service (IRS) mozna ja wprowadzic w kazdej chwili, lecz pomylki ze strony pracownika albo biura wykonania rozliczen podatkowych podlegaja ograniczeniom terminu do wprowadzenia uzupelnien. Prawo SSA pozwala na poprawke zarobkow do trzech lat, trzech miesiecy i 15 dni po skonczeniu roku. Przykladowo, mozna poprawic do 15-go kwietnia 1998 roku zarobki z 1994, ale juz nie mozna uzupelnic zarobkow z lat poprzednich.

Poprawki sa odpowiedzialnoscia pracownika - tej osoby ktora wyrobila numer Social Security i jest zapisana jako wlasciciel tego numeru i tychze zarobkow. Postanowieniem SSA jest, ze wszelkie zarobki na kazdym numerze Social Security sa dokladnie przepisane z rekordow przekazanych przez pracodawcow i bez przekonywajacej korekty nie mozna wprowadzic poprawek.

Wydruk swojego konta nalezy sprawdazac co dwa lata. Trzeba pamietac, ze zarobki z poprzedniego roku sa zapisane dopiero po co najmniej 6 miesiacach - czyli zarobki z 1997 roku beda zapisane dopiero po polowie 1998 roku. W dodatku, tylko dochody od ktorych odprowadzone zostaly skladki na Social Security zostana zaliczone; procenty bankowe, inwestycje, wyplaty ubezpieczenia dla bezrobotnych, itd. podlegaja ogolnym podatkom, ale nie sa zaliczone do konta Social Security.

Rekord numeru Social Security figuruje tez w rozliczeniu podatkowym. Komputery rzadowe sa zsynchronizowane i wszystkie dane musza byc jednakowe. Wiele osob nie otrzymalo albo otrzymalo spoznione zwroty podatkow, dlatego ze dane na rozliczeniu nie zgadzaly sie dokladnie z rekordami Social Security. Na przyklad: alfabet angielski nie ma litery "l" i Amerykanie czesto czytaja Stanislaw Walesa jako Stanistaw Watesa. Mimo tego, ze forma W-2 ma dokladne dane, jezeli karta Social Security ma bledy ortograficzne zwrot podatkow zostanie zawieszony dopoki sytuacja nie bedzie sprostowana. W takim wypadku trzeba korygowac dane w komputerach Social Security przez zlozenie podania o nowa karte. Po sprostowaniu rekordow, biuro podatkowe wyda zwrot podatkow albo pozwoli na ulge podatkowa za utrzymanie dzieci albo rodzicow.

Numer Social Security jest waznym, prywatnym dokumentem i nie powinno sie go wydawac bez waznego powodu. Wielu aferzystow czai sie tak samo na numer Social Security jak na numer karty kredytowej. Wiele osob znalazlo sie w klopotach kredytowych albo podatkowych z tego powodu. Numer Social Security wydaje sie tylko w formalnych sprawach rzadowych i finansowych.

Po dalsze albo bardzo szczegolowe informacje prosze zwrocic sie do najblizszego biura Social Security. Mozna tez dzwonic pod numer bezplatny 1-(800) 772-1213. Numer jest czynny od 7 am do 7 pm w dni pracujace.

Ostatnie dwa lata przyniosly bardzo powazne zmiany w amerykanskim prawie imigracyjnym. Zmiany te dotycza prawie kazdego aspektu prawa imigracyjnego. Dotycza one zarowno osob znajdujacych sie w Stanach Zjednoczonych nielegalnie jak i rezydentow i obywateli USA oraz osob posiadajacych wizy tymczasowe (np. turystyczne lub studenckie). Niniejszy artykul ma na celu przyblizenie i wytlumaczenie najwazniejszych punktow nowego prawa. Podsumuje on nowe zakazy powrotu do Stanow Zjednoczonych, ostateczne losy sekcji 245 (i), przyblizy nowe zobowiazanie finansowe skladane przez sponsorow, zaostrzone kontrole przy wjezdzie do USA i inne wybrane zagadnienia. Urzad Imigracyjny ciagle jeszcze nie wydal przepisow wykonawczych dotyczacych niektorych artykulow nowego prawa, dlatego czytelnicy powinni wziac pod uwage, ze na wiele pytan nie mamy jeszcze odpowiedzi.

I. Zakazy powrotow

A. Zakazy powrotu dla osob przebywajacych w USA nielegalnie przez ponad 180 dni:

Nowe prawo imigracyjne wprowadzone we wrzesniu 1996 roku zawiera kary dla osob, ktore po 1 kwietnia 1997 roku nie posiadaja legalnego statusu imigracyjnego. Kary te dotycza zarowno osob, ktore przekroczyly granice USA nielegalnie, jak i tych, ktore przekroczyly granice legalnie, ale zostaly dluzej niz pozwalala im na to wiza wjazdowa. Kary te obowiazuja rowniez osoby, ktorych sprawy sa obecnie rozpatrywane przez Departament Pracy, Biuro Imigracyjne lub sad imigracyjny.

Oto kogo dotycza zakazy powrotow:

  • 1. Kazda osoba, ktora po 1 kwietnia 1997 przebywa w USA nielegalnie przez okres dluzszy niz 180 dni, ale krocej niz rok i nastepnie opusci granice USA, bedzie podlegala zakazowi powrotu do Stanow Zjednoczonych przez 3 lata.
  • 2. Kazda osoba, ktora po 1 kwietnia 1997 przebywa nielegalnie przez okres dluzszy niz rok, i opusci granice USA, bedzie podlegala 10-letniemu zakazowi powrotu do USA.
  • 3. Osoba, ktora po 1 kwietnia 1997 roku przebywa w USA nielegalnie dluzej niz rok, jest wydalona nakazem sadowym, a nastepnie wkroczy do USA nielegalnie, bedzie podlegala dozywotniemu zakazowi powrotu.

Kary te nie dotycza: nieletnich (ponizej 18 lat), maltretowanych malzonkow lub dzieci obywateli lub rezydentow USA, aplikantow o azyl polityczny, ktorzy nie pracowali nielegalnie oraz osob z programu laczenia rodzin ( family unity). Odstepstwo od prawa ( waiver) jest przewidziany tylko dla malzonkow, corek lub synow obywateli lub rezydentow USA jesli kara ta powoduje olbrzymia krzywde ( extreme hardship) dla tych obywateli lub rezydentow.

B. Inne zakazy powrotu:

  • 1. Kazda osoba, wydalona przez Biuro Imigracyjne poprzez przyspieszone wydalenie "expedited removal" (patrz wytlumaczenie nizej) na lotnisku lub granicy USA, podlega 5-letniemu zakazowi powrotu.
  • 2. Kazda osoba wydalona z USA nakazem sadu imigracyjnego (dawna deportacja) podlega 10-letniemu zakazowi powrotu.
  • 3. Osoba wydalona za popelnienie wykroczenia karnego ( aggravated felony) podlega dozywotniemu zakazowi powrotu do USA.

II. Sekcja 245(i)

W ubieglym roku wazyly sie losy sekcji 245(i) prawa imigracyjnego. Sekcja ta umozliwiala osobom przebywajacym w USA nielegalnie staranie sie o zmiane statusu na imigracyjny (dla osob, ktore kwalifikuja sie do kategorii imigracyjnych) bez opuszczania USA, jesli zaplaca one kare $1,000. Sekcja 245(i) wygasla 1 pazdziernika 1997 roku. Przedluzenie tej sekcji bylo bardzo wazne, poniewaz wedlug nowego prawa wyjazd z USA laczy sie z wieloletnimi zakazami powrotu dla osob przebywajacych w USA nielegalnie. Sekcja 245(i) zostala przedluzona tylko do 14 stycznia 1998 roku. To znaczy, ze wszystkie osoby, ktore maja podstawy do starania sie o wize imigracyjna (np. sponsorowanie przez prace lub rodzine), a sa w USA nielegalnie, powinny zlozyc odpowiednie aplikacje wizowe lub aplikacje w Departamencie Pracy przed 14 stycznia 1998, aby zapewnic sobie mozliwosc zaplacenia w przyszlosci kary $1,000 i otrzymania "zielonej karty" bez wyjazdu z USA. Samo zlozenie takich aplikacji nie daje jednak legalnego statusu ani pozwolenia na prace.

III. Nowe zobowiazanie finansowe

(Affidavit of Support)

Od 19 grudnia 1997 roku obowiazuje nowa forma zobowiazania finansowego ( affidavit of support). Zobowiazanie to dotyczy glownie podan o status imigracyjny na podstawie sponsorowania przez rodzine. Pracodawca musi podpisac takie zobowiazanie przy sponsorowaniu przez prace, jesli rodzina osoby sponsorowanej jest wlascicielem przynajmniej 5% udzialow korporacji sponsorujacej pracownika. Sponsor musi zlozyc zobowiazanie finansowe i musi wykazac sie majatkiem przekraczajacym 125% minimum socjalnego ( "poverty line"). Jesli nie spelnia tego warunku, moze poprosic inna osobe o przylaczenie sie do zobowiazania. Sponsor musi byc obywatelem lub rezydentem (posiadaczem "zielonej karty") USA, musi miec przynajmniej 18 lat i musi mieszkac na stale w USA. Zobowiazanie jest kontraktem prawnym, ktory jest wazny na 10 lat (40 przepracowanych kwartalow) lub do momentu, kiedy osoba sponsorowana zostanie obywatelem USA. Kontrakt ten moze byc egzekwowany przez osobe sponsorowana, rzad federalny lub stanowy, lub program dotacji spolecznych, z ktorych osoba sponsorowana dostala pomoc finansowa (np. Medicaid lub Supplemental Security Income).

IV. Zaostrzone przepisy na granicach USA

Nowe prawo imigracyjne wprowadzilo procedure "przyspieszonego wydalania" ( expedited removal). Procedura ta umozliwia wydalenie ze Stanow Zjednoczonych osob, ktore podrozuja bez waznych dokumentow (wiza, paszport) lub z falszywymi dokumentami. Takie osoby nie beda wpuszczone na teren USA i zostana wydalone z zakazem powrotu na 5 lat. Decyzje o wydaleniu podejmuja pracownicy Biura Imigracyjnego i osoba wydalona nie ma mozliwosci odwolania sie do sadu imigracyjnego lub nawet porozumienia sie z prawnikiem. Rezydenci USA sa tu wyjatkiem, beda oni mogli prosic o odwolanie sadowe. Osoba, ktorej grozi przyspieszone wydalenie powinna starac sie o wycofanie wniosku o wjazd do USA (tzw. withdrawal of application for admission). Jesli Biuro Imigracyjne zatwierdzi taki wniosek, osoba taka nie bedzie podlegac 5-letniemu zakazowi powrotu. Aby uzyskac zgode na wycofanie wniosku trzeba wykazac, ze brak poprawnych dokumentow spowodowany byl brakiem informacji lub nieumyslna pomylka.

Rezydenci USA, powracajacy po dluzszej nieobecnosci, powinni byc przygotowani na przedstawienie dokumentow, ktore udowodnia, ze Stany Zjednoczone sa miejscem ich stalego zamieszkania. Przykladem takich dokumentow sa: dokumenty podatkowe, konta bankowe, dokumenty wlasnosci nieruchomosci. Biuro Immigracyjne moze odebrac "zielona karte", jesli uzna, ze osoba ta porzucila rezydencje w USA, mieszka na stale poza granicami USA, a "zielona karte" wykorzystuje tylko jako wize wjazdowa.

V. Inne wazne zmiany w prawie imigracyjnym:

A. System kontroli wjazdow i wyjazdow.

Wedlug nowego prawa, Biuro Imigracyjne ma przygotowac na wrzesien 1998 nowy automatyczny system kontroli wjazdow i wyjazdow. System ten umozliwi identifikacje tych osob, ktore zostaly w USA dluzej niz zezwalala im na to wiza wjazdowa. System bedzie wprowadzony miedzy innymi po to, aby Biuro Imigracyjne moglo kontrolowac kto podlega karze 3-letnim i 10-letnim zakazom powrotu.

B. Kary za falszywe lub bezpodstawne podania imigracyjne:

Nowe prawo imigracyjne wprowadza rowniez nowe kary cywilne i kryminalne dla osob, ktore skladaja falszywe aplikacje, aby uzyskac korzysci imigracyjne, ktore im sie nie naleza. Przykladem takich aplikacji sa bezpodstawne aplikacje o zmiane statusu (o zielona karte) lub aplikacje na podstawie falszywych malzenstw.

C. Kary za podawanie sie za obywatela USA.

Nowe prawo wprowadzilo rowniez kary kryminalne dla osob, ktore podaja sie za obywateli USA, aby otrzymac prace lub by korzystac z uslug i pomocy programow federalnych. Podawanie sie za obywatela USA po 30 wrzesnia 1996 jest podstawa do wydalenia (deportacji)

D. Procedura "wydalenia" zamiast "deportacji"

Nowe prawo ustanawia procedure "wydalenia" ( removal) zamiast "deportacji" ( deportation). Praktycznie procedura jest bardzo podobna, poniewaz moze konczyc sie wydaleniem imigranta poza granice USA. Nowa procedura wydalenia powoduje jednak zakaz powrotu przez 10 lat zamiast przez 5, jak bylo do tej pory. Znacznie ograniczyly sie rowniez mozliwosci obrony imigranta przed wydaleniem.

E. Wykroczenia kryminalne, za ktore grozi wydalenie (deportacja)

Zwiekszyla sie ilosc wykroczen kryminalnych, za ktore nawet rezydenci USA podlegaja natychmiastowemu wydaleniu. Obecnie, wiekszosc wykroczen kryminalnych (kradziez, falszerstwo dokumentow, wykroczenia zwiazane z narkotykami, itd.), gdzie sad ustanowil kare powyzej roku, moga byc podstawa do wydalenia.

F. Znecanie sie nad czlonkami rodziny jako podstawa do wydalenia (deportacji)

Znecanie sie nad malzonkami lub dziecmi, zaniedbanie lub pozostawienie dzieci, jak rowniez inne wykroczenia przeciwko czlonkom rodziny, sa podstawa do wydalenia (deportacji).

G. Nakaz powrotu do kraju ojczystego w przypadku wygasniecia wizy tymczasowej

Osoby, ktorych wizy nieimigracyjne (tymczasowe) wygasly, moga starac sie o nowe tylko w konsulatach USA swego kraju. Nie ma juz mozliwosci otrzymania wizy przez konsulaty w Kanadzie lub Meksyku.

Nowe prawo imigracyjne wprowadzilo wiele innych zmian, ktore systematycznie bedziemy opisywac. Powyzszy artykul przedstawial te zagadnienia i zmiany, o ktore najczesciej pytaja imigranci polscy w USA. Ostatnie zmiany w prawie moga powodowac, ze osoby, ktore kiedys nie podlegaly deportacji, dzisiaj moga podlegac wydaleniu, lub moga byc narazone na kary cywilne lub kryminalne za wykroczenia, ktore kiedys nie mialy zadnych prawnych konsekwencji.

Radze uwazne sledzenie nastepnych artykulow i zmian w prawie imigracyjnym. Pytania na temat tego artykulu powinny byc kierowane do redakcji; na najciekawsze odpowiem w nastepnych wydaniach "Monitora".

Moze nie jest to najgrzeczniej mowic o otylosci po okresie swiatecznym, okresie pysznych obiadow i kolacji, okresie doskonalych deserow, kiedy kazdy z nas dyskretnie i z zazenowaniem spoglada na przyciasne spodnie i probuje bezskutecznie dopiac za ciasny kolnierzyk od koszuli. Ale niestety, otylosc jest wsrod nas, wzrasta i wiele medycznych publikacji wskazuje, ze rok 1988 bedzie obfitowal w wiele wydarzen zwiazanych z leczeniem otylosci.

Okolo 33% mieszkancow Stanow Zjednoczonych jest otylych. W ostatnich latach koszty leczenia otylosci i chorob wywolanych przez otylosc wzrastaja i wynosza obecnie okolo 68 miliardow rocznie. W dodatku do tego, nastepne 30 miliardow dolarow jest wydawane na programy redukcji wagi i specjalne diety. Kwoty pieniedzy wydawanych na leki odchudzajace bija wszelkie rekordy.

Dzieje sie tak dlatego, ze problem otylosci to nie tylko problem kosmetyczny, kwestia wygladu czy samopoczucia. Otylosc to choroba, ktora zwieksza ogolna smiertelnosc, a szczegolnie smiertelnosc spowodowana chorobami ukladu naczyniowo-sercowego. Najlepszym oszacowaniem otylosci jest tak zwany wskaznik masy ciala, ktory oblicza sie bardzo prosto dzielac wage w kilogramach przez wzrost wyrazony w metrach i podniesiony do kwadratu. I tak na przyklad, przecietny mezczyzna z waga 70 kilogramow i wzrostem 1.75 metra bedzie mial wskaznik masy ciala bliski 23 (70/1,75x1.75). Wskaznik wiekszy od 28 wskazuje na otylosc, ktora w znaczacy sposob zwieksza zachorowalnosc i smiertelnosc. Ze wskaznikiem wiekszym niz 28, szansa na cukrzyce, zawal mozgu albo zawal miesnia sercowego wzrasta 3 do 4 razy. Wskaznik powyzej 40 jest okreslany jako "otylosc smiertelna", co w jezyku medycznym oznacza, ze szansa zachorowania czy smierci wzrasta dramatycznie.

Najlepszym sposobem utraty wagi jest zwiekszenie wysilku fizycznego, zmiejszenie spozycia kalorii czyli zastosowanie i utrzymywanie odpowiedniej diety oraz zmiana nawykow jedzeniowych i pewnych zachowan w rutynie codziennego dnia. Pisalem o tym obszernie w artykule o otylosci z poprzedniego roku. Leki na odchudzanie maja zastosowanie dla osob otylych, ktore nie odpowiadaja na leczenie dieta i maja znaczna otylosc ze wskaznikiem masy powyzej 28. Dla osob z otyloscia "smiertelna" to jest wskaznikiem wiekszym niz 40 polecane jest leczenie chirurgiczne ze skroceniem jelita.

Poprzedni rok bedzie znany jako "rok odchudzajacych pigulek". W roku 1997 pigulki odchudzajace wzniosly sie do szczytu popularnosci i uzycia i potem nagle pod koniec roku, nieoczekiwanie (nie dla wszystkich) spadly nosem w dol i zostaly wycofane z rynku. Obecnie ich sprzedaz i uzycie jest zabronione. Mowimy tu oczywiscie o dwoch slynnych i znanych lekach fenfluranune i phenterminie znanych szeroko jako "fen-phen".

Co sie stalo ze slynnym "fen-phen", ktory podbil rynki farmaceutyczne w takim krotkim czasie?

Fenfluramina i phentermina, szczegolnie kiedy uzyte razem (znane jako "fen-phen") byly skutecznymi lekami odchudzajacymi. Biorac pod uwage wiele publikacji, mozna bezpiecznie stwierdzic, ze po 12 miesiacach uzywania wiecej niz 60% pacjentow stracila powyzej 10% wagi. Biorac pod uwage fakt, ze jak wyzej zaznaczylem, utrata nadwagi zmniejsza ryzyko chorob i smierci, byly to wyniki bardzo zachecajace. Niestety leki te mialy efekty uboczne. Niektore z nich byly male i nieznaczne, takie jak okresy bezsennosci, pobudzenia, drazliwosc czy suchosc w ustach. Niestety zaczely pojawiac sie efekty uboczne, ktore stawaly sie zagrozeniem zycia i zdrowia. Dwoma glownymi problemami byly (i nadal sa) nadcisnienie plucne i wady zastawkowe serca.

O tym, ze uzywanie "fen-phen" powoduje nadcisnienie plucne bylo wiadomo juz przed dopuszczeniem lekow do rynku. Czestotliwosc nadcisnienia plucnego byla jednak bardzo niska, okreslano to jako kilka wypadkow na milion bioracych lek. Nadcisnienie plucne jest choroba krazenia plucnego powodujaca dusznosc, kaszel, ktore postepuja i powoduja smierc. Kazdy pacjent bioracy "fen-phen" byl obserwowany w kierunku wystapienia wczesnych objawow nadcisnienia plucnego przez lekarzy. Niestety publikacje zaczely pokazywac, ze ilosc komplikacji z nadcisnieniem plucym jest wieksza niz oczekiwano i siega od kilkunastu do kilkudziesieciu przypadkow na milion. Okazalo sie takze, ze nawet wczesne wykrycie tego schorzenia niekoniecznie prowadzi do zatrzymania procesu nadcisnienia. Polowa pacjentow z nadcisnieniem pomimo odstawienia lekow miala postepujacy przebieg choroby. Pomimo tego lek byl nadal stosowany. Czestosc wystepowania tego powiklania, rozumiana w jezyku medycznym, byla nadal niska. Byla ona porownywalna do szansy wystapienia szoku anafilaktycznego przy braniu Penicyliny albo wystapienia zakrzepu zylnego czy zawalu miesnia sercowego przy uzywaniu tabletek antykoncepcyjnych. Statystyczne badania nadal wykazywaly, ze korzysci z utraty nadwagi nadal znacznie przewyzszaly niebezpieczenstwo powiklan plucnych (20:1).

Drugim znaczacym efektem ubocznym stosowania "fen-phen", ktory glownie zadecydowal o wycofaniu go z rynku bylo wystepowanie wad zastawkowych w sercu. Na poczatku poprzedniego roku zaczely mnozyc sie raporty o niewydolnosci i chorobach zastawek serca. Czesc pacjentow musiala poddac sie zabiegom wymiany zastawek. Ich zastawki byly zgrubiale, zwyrodniale i przepuszczaly krew. Coraz wiecej pacjentow bioracych "fen-phen" zglaszalo sie do swoich lekarzy z problemami zastawkowymi. Sprawa nabierala rozpedu i ... "fen-phen" zostal wycofany ze sprzedazy. Do konca jeszcze nie wiadomo jak istotny jest wplyw tych lekarstw na zastawki serca, jak szybko te zmiany zachodza, kto jest podatny, a kto nie i jaki procent pacjentow zostal dotkniety. Leki jednak zostaly wycofane, poniewaz nikt nie chce podejmowac zadnego ryzyka. Zwyrodniale zastawki moga prowadzic do niewydolnosci miesnia sercowego, a takze moga byc zrodlem zakazenia wnetrza miesnia sercowego (zapalenie wsierdzia). Obecnie poleca sie aby wszystkie osoby biorace "fen-phen" poddaly sie badaniu lekarskiemu. Wiekszosc z nich powinna miec wykonany ultrasonograf miesnia sercowego, ktory jest bardzo wrazliwy na wystepowanie wad zastawkowych. Obecnosc zwyrodnialych zastawek w wiekszosci przypadkow wymaga stosowania ochronnych antybiotykow przed zabiegami chirurgicznymi, a takze przed malymi zabiegami dentystycznymi wlacznie nawet z oczyszczaniem zebow z kamienia. "Fen-phen" przeszedl wiec do historii jako lek skuteczny na otylosc, ale obarczony efektami ubocznymi, o ktorych uslyszymy jeszcze wiele w tym roku.

Oczywiscie nie zatrzymalo to dazen, a wrecz pedu, do wynalezienia lekow na otylosc. Otylosc jest choroba skracajaca zycie. Najnowsze wydanie znanego czasopisma medycznego "The New England Journal of Medicine" z 01/10/1998 potwierdza to jeszcze raz i co ciekawe stwierdza, ze ma to szczegolne znaczenie dla populacji ludzi mlodych (wiek 30-40 lat) dla ktorych otylosc wydaje sie istotnym czynnikiem przyspieszajacym smierc i choroby. Powstaja wiec nowe grupy lekow.

Jednym z nowych lekow na otylosc jest Subutramina. Lek ten jest w ostatniej fazie badan i moze byc zatwierdzony do masowej produkcji juz za kilka miesiecy. Dziala on poprzez zmiejszenie apetytu i zwiekszenie zuzycia energii pochodzacej glownie z zapasow tluszczu. Zazycie jednej tabletki tego leku juz po okresie 6 godzin powoduje zwiekszone zuzycie energii (tym samym zmiejszenie zasobow tluszczu) o 30 procent. Kliniczne doswiadzenia pokazaly, ze po 24 tygodniach terapii przy uzyciu tego leku sredni spadek z wagi wynosil 8,9 kilograma. Oczywiscie, sa tez efekty uboczne. Jak na razie jedynym istotnym jest mozliwosc podniesienia cisnienia krwi.

Innym ciekawy lekiem jest orlistat. Dziala on na calkowicie odmiennej zasadzie. Blokuje on dzialanie enzymow trawiacych tluszcze w zoladku i jelicie, w efekcie czego zapobiega wchlanianiu tluszczow. Lek ten nie jest jeszcze zatwierdzony do produkcji i pozostaje nadal w fazie badan, ale moze byc zatwierdzony juz w koncu 1988 roku. Jest to bardzo interesujacy lek. Nie wchlania sie z przewodu pokarmowego w zwiazku z tym nie powinnismy widziec wielu efektow ubocznym poza przewodem pokarmowym. Efektami ubocznymi z przewodu pokarmowego sa tluszczowe stolce, biegunki, zwiekszone gazy i wzdecia. Wstepne badania wskazuja, ze przecietna dawka tego leku hamuje wchlanianie okolo jednej trzeciej spozytych tluszczow. Srednio, po jednym roku leczenia mozemy sie spodziewac utraty okolo 10% wagi. Lek ten wyglada obiecujaco glownie poniewaz nie wchlania sie z przewodu pokarmowego, co ogranicza mozliwosc dzialan ubocznych.

Wiele innych lekow na otylosc przechodzi wstepne proby laboratoryjne. Nie beda one niestety dostepne w tym roku. Jednym z ciekawszych, o ktorych Panstwo na pewno slyszeli jest hormon - leptin. Substancja ta produkowana jest przez tkanke tluszczowa, przedostaje sie do krwi i nastepnie jest transportowana do mozgu. W mozgu laczy sie ze specjalnymi receptorami i odbierana jest jako sygnal o zlozach tluszczowych. W przypadku niskich zasobow tluszczowych nastepuje zwiekszona akumulacja tluszczow poprzez procesy zwiekszonego apetytu i odkladania tluszczow. Tak przynajmniej jest u myszy, gdzie manipulacja tym hormonem pozwolila regulowac wage i wychodowac "chuda" mysze. Jak jest z tym u ludzi ... to jeszcze nie wiemy. Czas pokaze.

Otylosc nalezy leczyc. Najlepsze metody to: odpowiednia dieta, zwiekszony wysilek fizyczny, zmiana stylu zycia. Leki na otylosc sa nadal niedoskonale. Powinny one byc uzywane tylko dla scisle wyselekcjonowanej grupy ludzi pod kontrola doswiadczonego lekarza.

Powtorze to czym skonczylem artykul o otylosci rok temu: na magiczna pigulke leczaca otylosc musimy jeszcze poczekac, co najmniej - jeszcze jeden rok.

Wskazowki dla tych, ktorzy jeszcze nie zaczeli

Obserwuje, ze wiele czterdziesto-, nawet piecdziesiecioletnich osob nie zaczelo jeszcze powaznie budowac swojej puli emerytalnej. Przyczyny bywaja rozne: przyjazd do Stanow w srednim wieku, wiele lat niezdecydowania, czy pozostac, czy wrocic do Polski, trudne lata adaptacji w nowym kraju, wydatki na zakup domu, wyksztalcenie dzieci, czy tez na koniec - niefrasobliwosc lub brak dyscypliny. Ale wiek emerytalny zbliza sie nieublaganie i nie wolno nam o tym zapominac.

Mit Social Security

Skonczyly sie czasy, gdy mozna bylo wrocic do Polski z paroma tysiacami dolarow i zyc jak krol z najskromniejszej nawet emerytury Social Security. Polska podrozala, swiadczenia Social Security sa teraz opodatkowane (patrz tabela 1), a Medicaid - ubezpieczenie ludzi starszych - nie pokrywa leczenia za granica. Poza tym, przez paredziesiat lat przywykniemy tak do Stanow Zjednoczonych, ze trudno nam bedzie je opuscic pozostawiajac tu dzieci i przyjaciol.

Nie ludzmy sie, ze emerytura Social Security zapewni nam spokojna zlota jesien. Przecietne swiadczenie Social Security nie przekracza $8,000 rocznie, a imigranci czesto dostaja mniej, bo uczestniczyli w systemie emerytalnym krocej niz rodowici Amerykanie. Bedziemy dostawac zaledwie od 20% do 40% dotychczasowych zarobkow, zaleznie od wysokosci dochodow, lat pracy, sytuacji rodzinnej i wieku, w jakim przejdziemy na emeryture.

Im wyzsze nasze zarobki, tym mniejszy ich procent bedzie stanowic emerytura Social Security. i tak, osoba o dochodzie $30,000 rocznie dostanie 41% dotychczasowych zarobkow, a ktos zarabiajacy $100,000 - tylko 15% poborow. Wysokosc spodziewanego uposazenia emerytalnego przy dochodach od $20,000 do $100,000 przedstawia tabela 2.

Trzeba zaznaczyc, ze liczby te dotycza Amerykanow, ktorzy przepracowali co najmniej 30 lat. Imigranci, ktorzy przewaznie pracuja znacznie krocej, otrzymaja nizsze swiadczenia.

Rada: Azeby sprawdzic, na jaka emeryture Social Security mozemy liczyc, warto zadzwonic do SSA (tel. 800/772-1213) i poprosic o druk SSA7004 - Request for Earnings and Benefit Estimate Statement. Jezeli go wypelnimy i odeslemy, to SSA przysle nam nasza historie zarobkow za wszystkie przepracowane lata i szacowana wysokosc emerytury.

Ile pieniedzy bedziemy potrzebowac na emeryturze?

Doswiadczenie mowi, ze w celu utrzymania dotychczasowego stylu zycia, po przejsciu na emeryture bedziemy potrzebowac od 70% do 85% dotychczasowego dochodu. Odpadna bowiem koszty dojazdow do pracy, zakupu odpowiedniej garderoby, posilkow poza domem. Zaskoczeniem moze byc fakt, ze im wyzszy dochod przedemerytalny (a tym samym - drozszy styl zycia), tym wyzszy procentowo potrzebny jest dochod na emeryturze. Dzieje sie tak dlatego, ze oszczednosci wynikle z zaprzestania pracy stanowia nikla czesc stalych wydatkow, jak czynsz czy raty hipoteczne.

Skoro Social Security bedzie nam placil zaskakujaco malo, musimy zatroszczyc sie o dodatkowy dochod. Luke te powinny wypelnic emerytura zakladowa oraz nasze wlasne oszczednosci.

Przyklad: Tabela 2, zaczerpnieta z ksiazki pt. "Amerykanskie emerytury", pomoze poznac nasze emerytalne potrzeby. Zalozmy, ze przed pojsciem na emeryture zarabialismy $40,000. Wtedy na zasluzonym wypoczynku potrzeba nam okolo 72% dotychczasowych zarobkow, czyli co najmniej $28,800 rocznie. Jezeli pracowalismy paredziesiat lat (a imigranci przewaznie nie), to Social Security bedzie nam placic ok. $13,600 rocznie, czyli 38% dotychczasowych poborow. Jezeli nie chcemy chodzic na zupki do osrodkow seniora, to brakujace $15,200 rocznie musimy czerpac z innych zrodel. W przypadku braku emerytury zakladowej musi to byc dochod z kapitalu zakumulowanego w prywatnych programach emerytalnych (np. IRA) i zwyczajnych oszczednosciach. Jaki kapital da dochod $15,200 rocznie? To zalezy od tego, jak jest zainwestowany, na ile lat ma wystarczyc i jaka jest stopa inflacji. W sporzadzaniu tabeli 2 zostaly dokonane nastepujace zalozenia:

- Kapital zainwestowany jest na 5% (kolumna 6) i na 8% (kolumna 7). Pieniedzy ma starczyc na 20 lat: bedziemy je wybierac pomiedzy 65, a 85 rokiem zycia, po czym pula zostanie wyczerpana.

- Inflacja wyniesie srednio 3% i o tyle corocznie jest waloryzowana wyplata, by zachowala poczatkowa sile nabywcza.

- Liczby nie uwzgledniaja podatkow, ktore zaleza od przedzialu podatkowego.

Obliczenia sa skomplikowane, ale pomoze w nich kazdy komputerowy program finansowy, np. Quicken.

Przyklad: Przy powyzszych zalozeniach osoba o przedemerytalnym dochodzie $40,000 potrzebuje kapitalu w wysokosci $254,798 na zabezpieczenie sobie starosci, jezeli zlozy go w banku na 5%. Jezeli ulokuje pieniadze w funduszu powierniczym, ktory przyniesie srednio 8% rocznie, wtedy wystarczy juz $201,097. Sa to duze liczby, ale mozna do nich dojsc nawet w przeciagu kilkunastu lat, w czym Poradnik postara sie Panstwu dopomoc.

Ktos u progu emerytury moze czuc sie zabezpieczony finansowo, jezeli ma uskladane kilkadziesiat tysiecy dolarow, czy nawet $100,000. Czy jest to powod do samozadowolenia, odpowie tabela 3. Nie zapominajmy, ze pieniadze te maja starczyc przecietnie na 20 lat (od 65. do 85. roku zycia). Tabela pokazuje, jak w ciagu dwoch dziesiecioleci zostana wydane oszczednosci w wysokosci $100,000, zakladajac, ze beda one ulokowane na 6% i ze wyplaty co roku beda zwiekszane o stope inflacji, czyli 4% (obecnie inflacja wynosi ponizej 3%, ale zrobmy pesymistyczne zalozenia). Okazuje sie, ze kapital w wysokosci $100,000 pozwoli na wybieranie zaledwie kwoty o wartosci realnej $500 miesiecznie, wcale nie tak wiele, jakby sie moglo wydawac. Po ukonczeniu 85. roku konto zostanie oproznione, co tez nie jest mila perspektywa.

Ile powinnismy oszczedzac?

Tabela 2 pomoze wyliczyc, ile dochodu bedziemy potrzebowac na emeryturze, ile wyniesie emerytura Social Security i jaki kapital jest niezbedny do uzyskania brakujacego dochodu. Nasuwa sie teraz pytanie: Ile nalezy oszczedzac, zeby potrzebna kwote uskladac? To zalezec bedzie od czasu, jaki nam pozostal do emerytury i od tego, jak pieniadze zainwestujemy.

W uzyskaniu odpowiedzi pomoze tabela 4, ktora pokazuje, ile miesiecznie nalezy odkladac, zeby uzbierac $l00,000, zakladajac okres od 10 do 40 lat i rentownosc inwestycji od 4% do 12%. Uwaga: W obliczeniach uwzgledniamy inflacje, czyli robimy zalozenie, ze uskladana kwota ma miec wartosc dzisiejszych $100,000. Nie uwzgledniamy natomiast podatkow, jako ze zaleza one od przedzialu podatkowego, a inwestycje na kontach emerytalnych rosna bez opodatkowania.

Przyklad. Osoba z poprzedniego przykladu ma 40 lat i planuje przejsc na emeryture w wieku 65 lat. Skoro potrzebuje ona uskladac prawie $200,000, powinna odkladac miesiecznie $822.8 ($411.4 x 2), jezeli ufa tylko bankom, albo $318.8, jezeli potrafi zarabiac rocznie srednio 10% (jak to uczynic piszemy dalej).

Jak oszczedzac?

Wiemy juz, ile powinnismy oszczedzac miesiecznie, zeby uskladac na emeryture tyle, ile bedzie nam potrzeba. Azeby oszczedzac, nalezy wydawac mniej - to oczywiste. Oto kilka wskazowek, jak przyspieszyc akumulacje kapitalu.

- Uporzadkuj swoj budzet. Azeby odkryc dziury w budzecie, warto przez pare miesiecy notowac kazdy wydatek, a potem w gronie rodzinnym wynikí przeanalizowac. Moze sie okazac, ze niepozorne, a zbedne wydatki urastaja do duzych kwot, ktore, zainwestowane, pozwola osiagnac finansowe cele.

- Posplacaj karty kredytowe. Masz dlugi na kartach kredytowych? A fe! Trzeba je szybko posplacac. Jezeli dlugi sa spowodowane brakiem pieniedzy, to startujesz do wyscigu z czasem z negatywnej pozycji. Tym bardziej intensywnie musisz wziac sie do dziela. Jezeli natomiast masz dlugi i oszczednosci w banku, to wyswiadczasz sobie niedzwiedzia przysluge. Ty placisz bankowi srednio 18% za usluge na kartach kredytowych, a bank Tobie placi 3-5%. Jak jest tego sens?

- Zmniejsz koszt utrzymania domu. Gdy dzieci wyfrunely z gniazda, dom czy mieszkanie staja sie za duze na potrzeby samych rodzicow. Moze warto rozwazyc przeprowadzke do mniejszego lokum. Mniejsze mieszkanie pozwoli na zaoszczedzenie na czynszu, a zamiana duzego domu na mniejszy uwolni sporo gotowki, ktora mozna by intratnie zainwestowac.

Wielu przezornych rodzicow kupilo domy w rejonach o dobrych szkolach publicznych. W takich okolicach Nowego Jorku i New Jersey, gdzie w samych miastach poziom szkolnictwa jest zenujacy, domy na przedmiesciach, w dobrych szkolnych dystryktach sa drogie, a podatki gruntowe, z ktorych znaczna czesc pokrywa utrzymanie szkol - bardzo wysokie. Wlasciciele domow nadal placa horrendalne podatki gruntowe, mimo ze ich dzieci juz dawno do szkol nie chodza.

Rada: W takiej sytuacji tym bardziej warto dom sprzedac i przeniesc sie w okolice, gdzie podatki sa nizsze.

Pulapka: Po sprzedazy domu z duzym zyskiem przyjdzie Ci placic duze podatki od przyrostu kapitalu, chyba ze kupisz drugi, o tej samej lub wiekszej wartosci w przeciagu 2 lat. Dlatego nie warto zamieniac domu na tanszy lub na wynajmowane mieszkanie przed ukonczeniem 55. roku zycia! Osoby majace ukonczone 55 lat, ktore sprzedaly dom z zyskiem, kwalifikuja sie do jednorazowej ulgi podatkowej w wysokosci $125,000.

- Wplacaj na konto emerytalne IRA. Jezeli nie masz jeszcze, Czytelniku, konta IRA, to zaloz je natychmiast. Jest to najlepsza droga do budowania zasobnej przyszlosci. Do otwarcia IRA kwalifikuje sie kazdy, a wszystkie osoby, ktore nie maja programow emerytalnych w pracy (ani ich wspolmalzonkowie), moga wplaty odliczyc od podstawy podatkowej. Ci z programami emerytalnymi moga tez traktowac wplaty na IRA jak ulgi podatkowe, jezeli zarabiaja ponizej $25,000 (osoby samotne) lub ponizej $40,000 (malzenstwa). Przy dochodach wyzszych o $10,000 od tych limitow, IRA jest ulga podatkowa tylko czesciowo.

- Korzystaj maksymalnie z programu emerytalnego w pracy. Wieksze przedsiebiorstwa oferuja programy 401(k) lub profit sharing. Trudno uwierzyc, ze nie wszyscy pracownicy z nich korzystaja. Tymczasem pieniadze potracone na program 401(k) stanowia ulge podatkowa, a do tego zaklad pracy czesto doklada od 10 centow do dolara na kazdego dolara wplaconego przez pracownika.

Roznym rodzajom emerytur oraz finansowym i podatkowym sprawom emerytow poswiecona jest ksiazka pt. "Amerykanskie emerytury, czyli jak zapewnic sobie dostatnia przyszlosc" autorstwa nizej podpisanej.

Jak inwestowac?

Amerykanskie porzekadlo mowi: "you cannot save yourself rich, you earn yourself rich" (oszczedzanie nie uczyni Cie bogatym, lecz tylko zarabianie).

Od poczatku swego istnienia Poradnik "Sukces" zacheca do inwestowania. Wlasny biznes, zakup kamienicy czy lokata w intratne instrumenty finansowe - to inwestycje, ktore procentuja i pozwalaja na budowanie majatku. Szczegolny nacisk kladziemy w Poradniku na fundusze powiernicze, bowiem sa one wygodne, stosunkowo bezpieczne i dostepne dla kazdego. Nawet zajety biznesmen czy kamienicznik powinien miec luzna gotowke w funduszach.

Fundusze powiernicze inwestujace w akcje zarobily ok. 30% w roku 1995, 20% w 1996 i kolejne 20% w samej tylko pierwszej polowie biezacego roku. Czyz mozna prosic o wiecej?! Oczywiscie, ostatnie lata sa wyjatkiem, a nie regula. Gielda nie zawsze jest tak laskawa, czesto dotkliwie spada, ale od 70 lat przynosi srednio 10% w skali rocznej. Jest to o wiele lepiej niz pare procent placonych przez banki.

Uwaga: Azeby w pelni uswiadomic niedowiarkom potege procentu skladanego i zasadnosc inwestowania, chcialabym zwrocic uwage, ze na przestrzeni 25 lat zwolennik bankow musi odkladac prawie 4 razy wiecej od kogos kto inwestuje w fundusze powiernicze czy w akcje. Na przestrzeni 40 lat roznica ta jest jeszcze bardziej zdumiewajaca: ciulacz musi odkladac 10 razy wiecej od inwestora.

Prawie w kazdym numerze Poradnika piszemy, jak inwestowac. By nie zanudzac stalych Czytelnikow, tych nowych odsylamy do wstecznych numerow Poradnika i do ksiazki, autorstwa nizej podpisanej pt. "Jak inwestowac w fundusze powiernicze".

- Inwestuj w ramach IRA. Pieniadze emerytalne na koncie IRA ( SEP czy Keogh w przypadku osob zatrudnionych we wlasnym przedsiebiorstwie) nie powinny marnowac sie w banku, lecz byc ulokowane w funduszach powierniczych lub w akcjach. IRA - to nie tylko istotna ulga podatkowa, lecz takze najlepszy sprzymierzeniec inwestora.

Przyklad. Lokata $50,000 na koncie w banku placacym 5% da po 20 latach $109,000 (zakladane 20% podatkow w czym 15% federalnych). Ta sama kwota w przecietnym funduszu powierniczym urosnie do sumy ponad dwa razy wyzszej, bo $233,000. Jezeli $50,000 ulokujemy w funduszu powierniczym na koncie IRA, to po 20 latach bedziemy mieli trzy razy wiecej niz na koncie w banku, bo $336,400. Jak widac, warto ruszyc glowa. Czy wiedza Panstwo, ze zaledwie 1% roznicy w rentownosci lokaty daje dwukrotnie wiekszy kapital po 30 latach?

Mysl o sobie, przede wszystkim

Cos jest w naszej polskiej mentalnosci, co nakazuje rodzicom cale zycie pomagac dzieciom. Ze karmimy je, odziewamy - to normalne. Ze posylamy do dobrych szkol i uczelni, to tez zrozumiale. Ale typowy polski tata czesto za swoj obowiazek uwaza zafundowanie doroslemu dziecku samochodu, a gdy zalozy ono wlasna rodzine - da pieniadze na pierwsza wplate na dom, i to nie mala. Potem pojawiaja sie wnuki, wiec dziadek z babcia nie tylko je niancza, by rodzice mogli spokojnie pracowac, ale tez finansuja wakacje, lekcje muzyki i nierzadko uposazaja dziatwe na reszte zycia. Potem okazuje sie, ze dziadkow nie stac na zadne przyjemnosci, a nawet na godziwa opieke w razie choroby i niedoleznosci.

Hola, stop, mili Panstwo! Pomyslmy o sobie samych najpierw. Nalezy sie nam cos po przepracowanych ciezko latach. Poza tym mlodziez zwykle nie docenia dobr materialnych, jezeli przychodza one za szybko i za latwo. Moze sie okazac, ze nasza hojnosc bedzie miala skutki odwrotne do zamierzonych.

Dzieciom nic sie nie stanie, jezeli beda musialy popracowac w trakcie studiow lub zaciagnac pozyczke studencka i potem ja splacic. To je tylko nauczy zycia. Samochod? Jezeli pociecha na niego zarobi, to ojciec moze co najwyzej dolozyc drugie tyle (oj, co to za motywacja do pracy w McDonald"s!). Pomoc w zakupie domu? Czemu nie, jezeli rodzicow stac na hojnosc, ale znacznie pozniej, na tej samej zasadzie, co samochod. Pomieszkanie przez pare lat w ciasnym mieszkanku pozwoli mlodej parze miec zdrowe spojrzenie na swiat.

Celem naszego zarabiania, oszczedzania i inwestowania jest wychowanie dzieci, zapewnienie rodzinie bezpieczenstwa, godziwego stylu zycia, a sobie - spokojnej starosci. Nie mamy obowiazku usuwac dzieciom spod nog tych przeszkod, jakie sami mozolnie pokonywalismy. Dzieci i tak dostana nasze pieniadze w spadku. Miejmy nadzieje, ze ich nie roztrwonia, lecz zainwestuja tak, by stworzyc fortune, z ktorej beda czerpac pokolenia.

Artykul przedrukowano za zgoda Polskiego Poradnika "Sukces" - 255 Park Lane; Douglaston, NY 11363, tel. (718) 224 - 3492